Druzgocąca klęska niemieckiej szóstej armii pod Stalingradem w 1943 roku była prawdziwym punktem zwrotnym w historii całej II Wojny Światowej. Kto wie, jak dzisiaj wyglądałaby mapa polityczna całego świata, gdyby losy tej bitwy potoczyły się inaczej.

Zdziesiątkowane wojska niemieckie zmuszone były do rozpoczęcia odwrotu, który (z uwagi na olbrzymie rozmiary Sowieckiej Rosji) był wręcz niemożliwy do sprawnego przeprowadzenia. W zapewnienia nazistowskiej propagandy nie wierzył już chyba nikt. Klęska wydawała się nieunikniona, tysiące niemieckich żołnierzy zostało zmuszonych do powrotu do kraju na własną rękę. Ogromny obszar Rosji i wyjątkowo sroga zima sprawiły, że przeżyli tylko nieliczni. Rosyjskie wojska natomiast, parły naprzód, rozbijając kolejne dywizje nazistów.

W październiku 1944 roku Armia Czerwona dotarła do wschodniej granicy Prus Wschodnich. Z konieczności, kwatera główna III Rzeszy została w listopadzie przeniesiona do Zossen – miasteczka położonego na południe od Berlina. Kilka dni później natomiast – Hitler, w obawie przed przejęciem kwatery przez Rosjan, wydał rozkaz całkowitego zniszczenia Wilczego Szańca.

Rozkaz wykonano w nocy z 24 na 25 stycznia 1945 roku. Zeznania świadków tego wydarzenia są dość zbieżne. Wiele osób słyszało niesamowity łańcuch eksplozji i niespotykane wstrząsy gruntu, które sprawiły, że lód na okolicznych jeziorach zaczął po prostu pękać. Wielotonowe, żelbetonowe konstrukcje wylatywały w powietrze na wysokość nawet 30 metrów. Eksperci szacują, że do wysadzenia każdego z bunkrów Wilczego Szańca zużyto od kilku, do nawet kilkunastu ton trotylu lub innych materiałów wybuchowych.

Ruiny

Rozminowywanie terenu wokół całego terenu kompleksu rozpoczęto zaraz po wojnie. Polscy saperzy oddali teren do użytku jako „bezpieczny” dopiero w 1954 roku. Kilku z nich przypłaciło to zdrowiem lub nawet życiem. W 2003 roku na terenie Wilczego Szańca odsłonięto tablicę upamiętniającą ten bohaterski czyn. Obecnie, ruiny hitlerowskiej kwatery stanowią jeden z najciekawszych pomników historii II Wojny Światowej na terenach północno-wschodniej Polski. 

Tablica upamietniajaca rozminowanie

Adolf Hitler po raz pierwszy przybył do Wilczego Szańca 24 czerwca 1941 roku. Kwatera, która początkowo miała być tylko polową i tymczasową siedzibą wodza, szybko stała się głównym ośrodkiem dowództwa i pod względem efektywności zarządzania – niczym nie odbiegała od standardów berlińskich.

To tutaj zapadały bowiem wszystkie decyzje na najwyższym poziomie politycznym, stąd także kierowano wojskami rozrzuconymi po wielu kontynentach, tutaj także Adolf Hitler spotykał się z wieloma ważnymi osobistościami ówczesnego świata i prowadził z nimi rozmowy dyplomatyczne. Spróbujmy więc nieco bliżej przyjrzeć się tej sprawie. Odpowiedzmy więc na pytanie – kogo, w ciągu kilku lat istnienia kwatery, gościł tutaj wódz III Rzeszy?

Najważniejszym i bez wątpienia najczęstszym gościem Hitlera był sojusznik i przyjaciel wodza, włoski dyktator – Benito Mussolini. Zdarzyło mu się tu przyjeżdżać kilkukrotnie. Jedna z najbardziej charakterystycznych wizyt miała miejsce tuż po nieudanym zamachu na życie Hitlera w lipcu 1944 roku. Hitler czuł się na tyle dobrze, że postanowił osobiście przywitać Mussoliniego na peronie stacji.

Benito Mussolini

Wilczy Szaniec odwiedzali również przedstawiciele licznych państw sojuszniczych Rzeszy. Wśród najważniejszych z nich należałoby wymienić między innymi francuskiego premiera rządu Vichy oraz lidera Słowackiej Partii Ludowej – księdza Józefa Tiso. Częstym gościem był również król Rumunii – Michał I Hohenzollern-Sigmaringen. Oprócz wyżej wymienionych, Wilczy Szaniec odwiedzali także przedstawiciele takich państw jak: Finlandia, Bułgaria, czy nawet Japonia.

Michal I Hohenzollern-Sigmaringen

Kwaterę Hitlera często odwiedzali również dowódcy krajów okupowanych przez nazistowską III Rzeszę. Wśród nich znajdowali się (między innymi) ówczesny nadprezydent Prus Wschodnich i komisarz Rzeszy na Ukrainie – Erich Koch oraz generalny gubernator okupowanych terenów polskich – Hans Frank, który na co dzień urzędował w Krakowie.

Erich Koch

Historia II Wojny Światowej jest zagadnieniem na tyle szerokim, że wyczerpujące i ostateczne opisanie wszystkich jej aspektów jest po prostu niemożliwe. Wprawdzie obecne źródła historyczne opisują jej poszczególne wydarzenia w sposób, który wydawać by się mógł wyczerpujący, to jednak prawie zawsze po skończeniu tego typu lektury, pojawia się uczucie niedosytu. Przybliżyliśmy już Wam wiele zagadnień związanych z Wilczym Szańcem, nie powiedzieliśmy jednak – co o swojej kwaterze myślał sam Adolf Hitler.

Przede wszystkim, zasadne wydaje się postawienie pytania – skąd wzięła się taka, a nie inna nazwa kompleksu? Odpowiedź jest stosunkowo prosta. W okresie międzywojennym, kiedy Hitler z dnia na dzień stawał się postacią coraz bardziej rozpoznawalną przez swoje radykalne poglądy, musiał ukrywać się pod pseudonimem. W ten oto sposób powstał szereg publikacji podpisanych przydomkiem „Wilk”. Nazwanie kwatery „Wilczym Szańcem” wydaje się więc niemal oczywiste. Hitler odczuwał silny związek z tymi drapieżnikami, dlatego też ucieszył się, kiedy wokół terenu kwatery zaobserwowano dziko żyjące wilki.

Wilczy Szaniec zyskal swoja nazwe dzieki Hitlerowi

Rzeczą, która najbardziej doskwierała Hitlerowi było powietrze, a konkretniej – jego brak. Wszystkie bunkry, zwłaszcza po ostatnim etapie rozbudowy, wyposażone były w dość hałaśliwy system wentylacyjny, który sam Hitler określał jako „uniemożliwiający myślenie nad sprawami najwyższej wagi”. Dodatkową niedogodnością był fakt, że powietrze pompowane było z terenów położonych na bagnach, czego efektem była wszechobecna wilgoć i nieprzyjemny zapach w niemal wszystkich budynkach kompleksu.

Halasliwa wentylacja i wilgoc byly uciazliwe w niemal kazdym budynku

Opisane powyżej warunki w połączeniu ze specyfiką terenu, wprowadzały kolejną uciążliwość – wszechobecne komary, które niesamowicie irytowały Hitlera w ciągu dnia, i z którymi nie potrafiono sobie poradzić przez cały okres istnienia Wilczego Szańca. Nocą natomiast, wszystkim doskwierał rechot żab żyjących w okolicznych bagnach. Jeden z oficerów, w ramach uciszenia płazów, nakazał nawet wlanie dużej ilości benzyny do jednego z okolicznych stawów, przez co Hitler określił go mianem „idioty”, tłumacząc, że przecież żaby zabijają znaczną część komarów.

Historycy zgodnie twierdzą, że pomimo wszelkich antypatii względem osoby Adolfa Hitlera, trzeba mu oddać jedno – wniósł pewne novum w zakresie strategii i taktyki prowadzenia konfliktów zbrojnych.

Mowa tu oczywiście o wojnie błyskawicznej, tzw. „Blitzkriegu”, którego nadrzędnym celem było równoczesne zaatakowanie danego kraju za pomocą wszelkiego typu wojsk, celem jak najszybszego podbicia terenu i niezwłocznego rozpoczęcia działań okupacyjnych. Wojna z Rosją miała, w mniemaniu Hitlera, wyglądać podobnie. Podbicie Rosji wydawało się zadaniem na tyle łatwym, że zdobycia całego kraju spodziewano się już po kilku miesiącach.

Dlatego też początkowy kształt Wilczego Szańca (mowa o latach 1940-1941) nie robił specjalnego wrażenia, ponieważ w początkowej fazie swojego istnienia, miał on być z założenia kwaterą jedynie tymczasową. Na terenie obiektu znajdowało się więc tylko kilka lekkich budowli o betonowej konstrukcji, baraki dla ochrony oraz kilka budynków, w których mieszkali m.in. Wilhelm Keitel, Martin Bormann. Znajdowały się tu także pomieszczenia przeznaczone dla pracowników obsługi obiektu.

Willhelm Keitel

W latach 1942-43 dokonano znacznej rozbudowy Wilczego Szańca. To właśnie w tym okresie wprowadzono, wspomniane już wcześniej, strefy bezpieczeństwa. Strefa pierwsza, zwana również „zakazaną”, przeznaczona była jedynie dla Hitlera i jego najbliższych współpracowników. Strefa druga („zamknięta”) zawierała pomieszczenia dla pracowników łączności, członków sztabu oraz przedstawicieli ważniejszych ministerstw.

Martin Bormann

Na początku 1944 roku Hitler coraz bardziej obawiał się bombardowania ze strony wojsk alianckich, dlatego też nakazał wzmocnienie wszystkich bunkrów warstwą żelbetonu, której grubość, zależnie od konkretnego obiektu, wahała się od czterech do nawet ośmiu metrów. W ten sposób ukształtował się ostateczny wygląd Wilczego Szańca.

Powiedzieliśmy już, że Wilczy Szaniec był największą, najważniejszą i bez wątpienia – najlepiej strzeżoną kwaterą główną w historii całej II Wojny Światowej. Nie powiedzieliśmy natomiast, że kompleks położony wokół Gierłoży wcale nie był jedyną nazistowską fortyfikacją na tych terenach.

Wilczy Szaniec pełnił rolę kwatery głównej, wokół której znajdowało się wiele innych umocnień, fortyfikacji, czy budynków cywilnych, które były względem niego podległe. W efekcie, w promieniu ok. 70km od Gierłoży, podróżując wzdłuż linii kolejowej łączącej Giżycko z Węgorzewem, można natrafić na wiele pomników historii, z których niestety większość została zniszczona zaraz po wojnie.

W Krasnolesiu, na terenie Puszczy Piskiej, znajdowała się luksusowa prywatna kwatera Hermana Goringa. Naczelny dowódca Luftwaffe słynął z zamiłowania do wysokiego standardu życia. Chętnie również udawał się na polowania – stąd też wybór tej lokalizacji.

Hermann Goring

W Mamerkach natomiast mieściła się kwatera Naczelnego Dowództwa Wojsk Lądowych („Mauerwald”), nieopodal której położony był „Hochwald” – prywatna kwatera Heinricha Himmlera. Kilka kilometrów dalej znajdował się natomiast pałac w Sztynorcie, w którym na co dzień mieszkał minister spraw zagranicznych III Rzeszy – Joachim von Ribbentrop.

Heinrich Himmler

Cały teren był naturalnie objęty nadzwyczajnymi środkami bezpieczeństwa. W pobliżu wszystkich spośród wymienionych tu budynków, znajdowały się koszary, bunkry, umocnienia oraz stanowiska obrony przeciwlotniczej, które miały być gwarancją bezpieczeństwa dla wszystkich przywódców nazistowskich Niemiec. Szacuje się, że w latach 1941-1944 stacjonowało tu nawet kilkadziesiąt tysięcy żołnierzy i oficerów III Rzeszy.

Bunkier dla gosci kwatery

Warmia i Mazury to teren, który większości turystów kojarzy się przede wszystkim z pięknem przyrody i leniwym odpoczynkiem nad brzegiem jednego z licznych jezior, z których słynie ta kraina. Skoro zwiedziliśmy już Wilczy Szaniec, a nasz głód historycznej wiedzy w dalszym ciągu nie został zaspokojony, powinniśmy nieco rozejrzeć się po okolicy. Sprawdźmy zatem, co jeszcze możemy tu zobaczyć.

Przede wszystkim, należy zdać sobie sprawę, że w promieniu kilkunastu kilometrów od Gierłoży znajduje się przynajmniej kilka malowniczo położonych miast i miasteczek. Wśród nich należałoby wymienić przede wszystkim: Węgorzewo, Świętą Lipkę, Reszel, Mamerki, Giżycko oraz (położony najbliżej) Kętrzyn. Spróbujmy więc po kolei wymienić ważniejsze zabytki tych miast.

Jeżeli zawitamy do Węgorzewa, z pewnością nie możemy przejść obojętnie obok Zamku Krzyżackiego, zbudowanego u schyłku XIV w. Liczne przebudowy i prace konserwatorskie sprawiły, że aktualnie zamek jest w świetnym stanie. Nieopodal znajduje się również XVII-wieczny kościół im. Piotra i Pawła.

Zamek krzyzacki w wegorzewie

W Świętej Lipce znajduje się jedna z najwybitniejszych zabytków barokowej architektury sakralnej. Mowa oczywiście o sanktuarium maryjnym – Bazylice Nawiedzenia Najświętszej Maryi Panny, której historia sięga jeszcze schyłku XV wieku.

Bazylika Nawiedzenia Najswietszej Maryi Panny

Giżycko słynie przede wszystkim ze swoich jezior (m.in. jeziora Niegocin). Naszą uwagę z pewnością zwróci również XIV-wieczny Zamek Krzyżacki, który został zaadaptowany na hotel. Ciekawostką jest również XIX-wieczna twierdza Boyen, której strategicznym zadaniem było zamknięcie wschodniej granicy Prus.

Twierdza Boyen

Miastem położonym najbliżej Wilczego Szańca jest Kętrzyn. Do dyspozycji zwiedzających mamy tu między innymi: Bazylikę Mniejszą św. Jerzego, Kościół św. Jana, czy (jak to zwykle bywa w tych rejonach) – monumentalny zamek krzyżacki.

Jeżeli ktoś z Was rozważa spędzenie urlopu na Warmii i Mazurach, z pewnością powinien być świadomy faktu, że ta kraina to nie tylko jeziora, lasy i ośrodki wypoczynkowe. Rejon północno-wschodniej Polski obfituje również w wiele pomników szeroko rozumianej historii.

Dlatego też, jeżeli już tam jesteśmy, z pewnością powinniśmy odwiedzić jeden z najważniejszych – Wilczy Szaniec – kompleks bunkrów, z którego Adolf Hitler dowodził inwazją na Związek Radziecki. Udzielimy Wam więc kilku wskazówek na temat tego, jak zabrać się za zwiedzanie jednej z najważniejszych kwater polowych nazistowskich Niemiec.

Obecnie Wilczy Szaniec posiada bardzo rozbudowaną bazę turystyczną. Jest on dostępny dla zwiedzających codziennie od 8:00 rano do zapadnięcia zmroku. Na terenie kompleksu znajdują się hotel i restauracja, ulokowane w dawnym budynku Gwardii Przybocznej. Do naszej dyspozycji będą pokoje 1,2 lub 3-osobowe (odpowiednio 80,120 i 170zł – w cenie dostajemy śniadanie).

Hotel w wilczym szancu

Ceny samego zwiedzania również nie przerażają portfela przeciętnego polskiego turysty. Bilet wstępu kosztuje tu bowiem 15zł. Przewidziano również ulgi dla uczniów i studentów, dla których wstęp na teren kwatery wynosi 10zł.

Jeżeli natomiast nie chcemy spędzać nocy w hotelu, do naszej dyspozycji znajduje się pole namiotowe, gdzie możemy przenocować po dużo niższej cenie. Za zaparkowanie samochodu, motoru lub campera pobierane są wprawdzie dodatkowe opłaty, ale z pewnością nie są one odstraszające dla średnio zamożnego turysty.

Najważniejszą sprawą jest dobra organizacja zwiedzania Wilczego Szańca. Należy wyraźnie zaznaczyć, że zwiedzanie kwatery ma sens tylko(!) z przewodnikiem (do dyspozycji mamy również przewodników mówiących w wielu językach obcych). Koszt przewodnika dla grupy przekraczającej 10 osób wynosi 70zł, dla turystów indywidualnych – 50zł.

Zwiedzanie z przewonikiem

W jednym z poprzednich artykułów wspominaliśmy o dość nietypowej lokalizacji Wilczego Szańca, która stanowiła znakomity kamuflaż i jeden z wielu aspektów ochrony, zarówno kwatery, jak i samego Adolfa Hitlera, przed wszelkiego typu atakami ze strony obcych wojsk. W tym miejscu postanowiliśmy szerzej omówić ten aspekt i przybliżyć nieco sposób, w jaki zapewniano bezpieczeństwo dowódcy Trzeciej Rzeszy.

Przede wszystkim, należy zdać sobie sprawę z tego, jak ogromnym i skomplikowanym przedsięwzięciem było zorganizowanie i dopracowanie ochrony wodza. Całkowita powierzchnia kwatery, w szczytowym momencie, wynosiła nieco powyżej 250 hektarów. Początkowo, obszar ten został wydzielony przy pomocy zasieków. Później zastosowano również bardziej radykalne metody, mianowicie zaminowano niemal cały teren wokół kwatery. Dopełnieniem ochrony zewnętrznej były ustawione co kilkaset metrów wieże obserwacyjne oraz liczne stanowiska z karabinami CKM.

Niemiecki CKM z czasow 2 wojny swiatowej

Ponadto, teren kwatery podzielony był na 3 zasadnicze strefy bezpieczeństwa. Do strefy zewnętrznej można było się dostać jedynie przez jedną z trzech silnie strzeżonych wartowni. Warto więc w tym miejscu wyraźnie podkreślić, że szczegółowej kontroli podlegał nie tylko ruch z zewnątrz. Wszelkie próby przemieszczania się między poszczególnymi, ogrodzonymi wysokim płotem i drutem kolczastym, strefami również podlegały licznym kontrolom.

Aby jednoznacznie udowodnić, że Wilczy Szaniec był najlepiej strzeżoną kwaterą nazistowskich Niemiec, wystarczy w tym miejscu powołać się na oficjalne dane, z których dowiadujemy się, że na terenie obiektu przebywało ponad 5000 ludzi, z czego niespełna 70% stanowili ochroniarze Hitlera, a opisane powyższe strefy bezpieczeństwa rozciągnięte były w promieniu kilku kilometrów od bunkra wodza.

Ruiny bunkra Hitlera

Nie od dziś wiadomo, że Adolf Hitler miał wielu zagorzałych przeciwników. Bezkompromisowy w swoich planach podboju całej Europy, przez wielu uważany był za nieobliczalnego dyktatora, który prędzej czy później, doprowadzi całe Niemcy do nieuniknionej katastrofy.

Szybki wzrost krytycznych nastrojów wobec Adolfa Hitlera rozpoczął się wraz z pomysłem ataku na Związek Radziecki. Mimo licznych protestów ze strony generałów, Hitler ostatecznie zdecydował się zaatakować Stalina. Początkowe zwycięstwa utwierdziły go w przekonaniu, że cała Rosja stoi przed nim otworem, a niemieccy dowódcy to tylko banda tchórzy, którzy nie mają pojęcia o sztuce prowadzenia wojny.

Niedługo potem, obraz ten uległ jednak diametralnej zmianie. Powodem była klęska pod Stalingradem i początek odwrotu niemieckich wojsk. Działalność konspiracyjna wewnątrz Niemiec przybrała na sile, aż w końcu narodził się realny plan zamachu na życie Adolfa Hitlera. Spiskowcy byli zgodni, że jedynym miejscem, w którym zamach ten może się udać, będzie właśnie Wilczy Szaniec.

Do wykonania tego planu oddelegowano dowódcę armii rezerwowej – pułkownika Clausa Schenka von Stauffenberga, weterana walk w Afryce. Stauffenberg musiał pojawić się w Wilczym Szańcu w lipcu 1944 roku na naradzie, która miała się odbyć w jednym z bunkrów. W jego teczce znajdowały się dwa ładunki wybuchowe z zapalnikami czasowymi. Wystarczyło więc jedynie uzbroić ładunek i umieścić teczkę w pobliżu Hitlera. Resztę miała załatwić siła eksplozji i grube, zbrojone mury bunkra.

Pulkownik Claus von Stauffenberg

Pech chciał, że letni upał spowodował przeniesienie narady z bunkra do letniego baraku, gdzie siła wybuchu była nieporównywalnie mniejsza. Dodatkowo – Stauffenberg zdążył uzbroić tylko jeden z ładunków.

Tablica pamiatkowa w miejscu, gdzie stala teczka

Według ekspertów, kluczowym elementem, który najprawdopodobniej uratował życie Hitlera, było przełożenie teczki przez jednego ze znajdujących się tam oficerów. W efekcie, znalazła się ona za grubą dębową nogą od stołu, która w znacznej mierze zamortyzowała wybuch, ratując tym samym życie Adolfa Hitlera. Pułkownik Stauffenberg został rozstrzelany tego samego dnia w Berlinie.

Tablica pamiatkowa poswiecona rozstrzelanym po nieudanej probie zamachu oficerom

Jest rok 1940. Druga Wojna Światowa swoim zasięgiem objęła już niemal całą Europę. Wojska Trzeciej Rzeszy przemierzają kontynent, sukcesywnie podbijając kolejne kraje ościenne. Liczne i stosunkowo łatwe zwycięstwa na froncie zachodnim upewniły Hitlera, że niemieckie wojska są niezwyciężone.

Po oficjalnym ogłoszeniu kapitulacji Francji w 1940 roku, nazistowski sztab generalny zaczął dopracowywać tzw. plan „Barbarossa”, czyli plan inwazji na Związek Radziecki. Prowadzenie wojny na tak dalekim froncie wywołało naturalną potrzebę wybudowania nowej, położonej dużo bliżej, kwatery głównej, z której można by skutecznie dowodzić armią na froncie wschodnim. Tak właśnie zaczyna się historia Wilczego Szańca.

Plan Barbarossa

Lokalizację w okolicach wsi Gierłoż, położonej niespełna 8 km od Kętrzyna, wybrano ze względu na różnorodne, bardzo gęste lasy i bagniste tereny, które stanowiły doskonałą kryjówkę i przede wszystkim – zapewniały ochronę przed atakami, zarówno lądowymi, jak i tymi z powietrza.

Pracę nad budową Wilczego Szańca rozpoczęto jesienią 1940 roku. Głównym architektem projektu był 49-letni wówczas, Fritz Todt (według jego projektu wykonano również tzw. Linię Zygfryda – pas umocnień położonych wzdłuż granicy z Francją).

Bagniste tereny i bardzo wysoki poziom wód gruntowych sprawiły, że Todt zrezygnował z, pierwotnie obranego, pomysłu budowy kompleksu bunkrów podziemnych. Postanowił więc wykorzystać gęste zalesienie terenu, które stanowiłoby naturalny kamuflaż nowo powstałej kwatery.

Las stanowil bardzo dobry kamuflaz

Kiedy robotnicy przymusowi zaczęli wyrównywać teren, rozłożono nad nimi siatki maskujące i atrapy drzew, aby uniknąć wykrycia przez samoloty zwiadowcze nieprzyjaciela lub agentów obcych wywiadów. Projekt oficjalnie nazwano „Fabryka chemiczna Askania”, dzięki czemu budowa tak wielkiego kompleksu budynków, dróg i linii kolejowych, nie wydawała się nikomu podejrzana.

Siatki maskujące i inne elementy kamuflażu były regularnie dostosowywane do aktualnej pory roku, przez co dokładne położenie kwatery przez długi czas było znane tylko nielicznym.

Siatka maskujaca